Hoe heeft satire invloed op jouw stemgedrag?

satire politiek

Nog twee maanden en dan hebben we verkiezingen in Nederland. Wordt er half maart gekozen voor de traditionele partijen of kiest het land meer voor de nieuwkomers? Kijk je naar de landen om ons heen, dan is er een trend gaande. Populistische partijen komen steeds meer op en worden steeds populairder. De vraag bij veel van die partijen is echter ‘hoe ga je alles waarmaken?’ De partijprogramma’s staan vol met ideeën over een land, maar vrijwel nooit komt naar voren op welke manier ze dat denken uit te gaan voeren. Satirische programma’s maken daar graag gebruik van en halen populistische standpunten onderuit. Maar heeft dat eigenlijk effect op het stemmen op populistische partijen?

Kenmerken van populisme

Populistische politici kenmerken zich doorgaans als de hoeders van het volk. Zij zullen het voor jou gaan opnemen tegen de politieke elite. Zij representeren de gewone man. Daarbij maken deze politici doorgaans gebruik van een crisis op nationaal niveau of een mogelijke bedreiging van de gewone man op transnationaal niveau (Moffitt, 2017). Populisten werpen zich op als de enige geschikte leiders voor de mensen die de huidige gang van zaken verafschuwen. Daarbij richten ze zich vooral op wat ze allemaal willen, maar hoe dat te bereiken wordt vrijwel nooit beantwoord.

Populisme en journalistiek

Populistische politici zetten zich doorgaans af tegen de journalistiek. Vaak wordt geroepen dat de traditionele nieuwsmedia fake news zijn en dat het gaat om de linkse kliek. Toch zijn het juist de media die een populistische partij groot maken. Niet dat journalisten bewust populisme steunen, maar ze bieden een platform om populistische ideeën bij de mensen te brengen. Dit soort partijen maakt namelijk regelmatig extreme statements die opvallen en daarom op het nieuws komen. De taak van de journalist is vervolgens om hier objectief verslag van te doen, zonder daarbij een waardeoordeel te geven.

Satirische programma’s

Dat waardeoordeel kan wel worden gegeven in satirische programma’s als Dit was het nieuws of Zondag met Lubach. Dit soort satirische programma’s kijken met een scherpe blik naar de politiek en prikken moeiteloos door loze beloftes heen. De vraag is of satirische programma’s dan ook daadwerkelijk invloed kunnen uitoefenen op het stemgedrag van mensen. Boukes en Hameleers (2020) hebben dit onderzocht. Zij hebben gekeken of het kijken naar Zondag met Lubach (uitzending over de PVV) impact heeft op het al dan niet stemmen op de Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders.

Kijken van Zondag met Lubach heeft grote impact

De onderzoekers vonden dat het kijken van Zondag met Lubach de neiging om PVV te stemmen verkleint. Daarnaast ontwikkelden kijkers een negatievere houding ten opzichte van Geert Wilders en achtten ze de partij minder capabel. Dit gold niet alleen voor mensen die toch al tegen de PVV waren, maar ook voor mensen die in 2017 op de PVV hebben gestemd. Daarmee mag gezegd worden dat satire een negatief effect heeft op de houding richting populistische politici.

Bijzonder: grootste effect bij PVV-stemmers of cynici

Opvallend in het onderzoek van Boukes en Hameleers was dat het effect het grootst was bij PVV-stemmers of politieke cynici. Bij deze groepen was een flinke afname in de neiging om PVV te stemmen te zien na het bekijken van de aflevering van Zondag met Lubach. Het lijkt erop dat satire de impact van populistische partijen kan relativeren. Dat satire patronen kan doorbreken en discrepanties bij populistische partijen kan blootleggen. Waar de traditionele journalistiek dus weinig inhoudelijke kritiek kan leveren op populisme vanwege objectiviteit, kan satire dat dus wel. En met effect.

Maakt satire mensen niet sowieso cynisch over politiek?

Een belangrijke vraag die je bij het onderzoek van Boukes en Hameleers (2020) kunt stellen, is of satire mensen niet juist cynisch maakt over de gehele politiek. Een bevinding van Hart en Hartelius in 2007. In het onderzoek met Zondag met Lubach en de PVV bleek hier geen sprake van te zijn. Sterker nog, mensen waren juist minder cynisch over de politiek na het zien van de tv-uitzending.

Verklaring: satire maakt populistische politici verantwoordelijk

Een kenmerk van populisme is dat politici vooral roepen wat er moet gebeuren of wat er mis gaat, maar niet hoe zij dat oplossen. Satirische programma’s prikken daar doorheen en maken populistische politici verantwoordelijk voor wat ze zeggen. Om ook aan te geven als iets nergens op slaat. Juist door dat onder ogen te zien, haken mensen af bij deze partijen en komen ze tot inzicht dat sommige standpunten inderdaad geen hout snijden. Daarmee kan satire een behoorlijke invloed uitoefenen op het stemgedrag van mensen.

Meer weten over dit onderwerp of andere artikelen op deze site? Stuur me een mail.

Bronnen

Boukes, M. & Hameleers, M. (2020). Shattering populists’ rhetoric with satire at elections times: the effect of humorously holding populists accountable for their lack of solutions. Journal of Communication, 70, 574-597.

Moffitt, B. (2017). Transnational populism? Representative claims, media and the difficulty of constructing a transnational ‘people’. Javnost – The Public, 24, 409-425.

Marc Wessels

Ik heb Communicatie- en Informatiewetenschappen gestudeerd met een specialisatie in bedrijfscommunicatie. Ik verzorgde eerder de marketingcommunicatie van het Taalcentrum-VU en werk tegenwoordig als communicatieadviseur bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. Op deze blog vertaal ik als communicatiespecialist interessante en aansprekende communicatieonderwerpen van de theorie naar de praktijk.