Journalistiek over religieus gedreven geweld, minder polarisatie mogelijk?

journalistiek framing terrorisme

Vorige week vond er een verschrikkelijke terroristische aanslag plaats in Nice. Een geradicaliseerde Tunesiër bracht drie mensen om het leven in en rond de Notre-Dame. In vrijwel alle nieuwsmedia werd benadrukt dat het ging om een islamitische dader. Om nog maar te zwijgen over welke reacties dat opriep bij extreme politici en groepen. Dit soort aanslagen zorgt steevast voor meer polarisatie in de samenleving. Welke rol spelen de media daarin met hun verslaglegging en zou er een manier van nieuwsvoorziening mogelijk zijn die polarisatie juist tegengaat?

Moslims zijn de outgroup in de media

De laatste jaren is er veel onderzoek gedaan naar de manier waarop moslims genoemd worden in de westerse media. Steeds vaker worden moslims neergezet als ‘de anderen’ (de outgroup). Dit creëert een wij-zij tegenstelling die alleen maar voor meer polarisatie zorgt (Choma, Charlesford, Dalling & Smith, 2015). In plaats van het wegzetten van enkele extremisten als de outgroup, wordt er vaker gegeneraliseerd, met grotere tegenstellingen tot gevolg.

Conflict framing

Bij nieuwsberichten over conflicten, bijvoorbeeld wanneer het gaat over religie gedreven aanslagen, hebben we te maken met de tweedeling tussen peace en war journalistiek (Galtung, 1998, 2006). In het eerste geval gaat de berichtgeving over de oorzaken van een conflict, de gevolgen voor de slachtoffers en oplossingen die voor een win-win situatie zorgen. Deze manier van berichtgeving heeft positieve effecten op de ontvanger als het gaat om empathie en begrip voor de situatie. Bij war journalistiek worden juist tegenstellingen uitvergroot en wordt er erg ingezoomd op wie heeft het gedaan en wat is zijn achtergrond. Dit draagt negatief bij aan de verschillen tussen in- en out-groups in de samenleving.

Westerse media: war journalistiek

Een gebeurtenis zou volgens de richtlijnen van de journalistiek altijd neutraal gebracht moeten worden, met aandacht voor beide kanten van het verhaal. In de praktijk blijkt echter dat de westerse media vooral war journalistiek bedrijven als het gaat om verslaglegging rond terroristische aanslagen. Er wordt al snel gefocust op de achtergrond van de dader. Hoe de dader is geradicaliseerd, wat hij riep tijdens de aanslag etc. Dit zorgt al direct voor een polariserende stemming. Terwijl het in principe niet uit zou moeten maken welke achtergrond een aanslagpleger heeft. Immers, aanslagen als in Nice zou je te allen tijde moeten veroordelen op dezelfde manier.

Religieus gedreven geweld

Demarest, Godefroidt en Langer (2020) hebben verslaglegging van religieus gedreven geweld vergeleken tussen westerse media en Nigeria, waar Boko Haram een schrikbewind voert. Deze organisatie pleegt aanslagen, ontvoert mensen en laat een spoor van geweld achter. Nigeria is een land waar de bevolking half moslim, half christen is. Anders dus dan in de westerse wereld. Heeft dat gevolgen voor de manier waarop er verslag wordt gedaan van religieus gedreven geweld door Boko Haram?

War of peace journalistiek?

Ook in Nigeria bedrijven journalisten voornamelijk war journalistiek. Het gaat niet zozeer om de drijfveren van Boko Haram of welke oorzaken er aan het geweld ten grondslag liggen. In plaats daarvan gaat het over de zichtbare gevolgen van het geweld. Aantallen en nummers worden genoemd, de angst wordt beschreven en de verschrikkelijkheden worden verder uitgelicht. In dat opzicht verschilt de aanpak niet van de westerse journalistiek als het gaat om religieus gedreven geweld.

Geen koppeling tussen islam en Boko Haram

Wat wel duidelijk afwijkt van de westerse verslaglegging van religieus gedreven geweld, is dat de media in Nigeria geen link leggen tussen Boko Haram en de islam. In westerse media wordt er bij terroristische aanslagen direct ingezoomd op de achtergrond van de dader. En als dat de islam is, wordt dit breed uitgemeten. In Nigeria gaat het vrijwel niet over de achtergrond van de daders, een belangrijk verschil.

Mogelijke verklaring: intergroup contact

Zoals gezegd, is de verhouding tussen christenen en moslims in Nigeria ongeveer 50-50. Dat betekent dat moslims en christenen veel meer contact met elkaar hebben dan in de westerse wereld. Interreligieuze vriendschappen of huwelijken zijn vrij normaal. Hierdoor is er op voorhand al minder polarisatie en zijn er minder vooroordelen over en weer. In de westerse wereld vertegenwoordigen moslims toch vaak de minderheid in een maatschappij. Het over-en-weer contact is minder, waardoor er eerder gefocust wordt op de verschillen dan de overeenkomsten.

‘We’re all in this together’

In Nigeria is er meer interreligieus contact tussen de mensen, met als gevolg dat over en weer mensen meer begrijpen van elkaars religie. Dat geeft het inzicht dat er maar een zeer selecte groep er extreme ideeën op nahoudt. Sterker nog, het onderzoek van Demarest, Godefroidt en Langer (2020) leverde reacties op van deelnemers als ‘We’re all in this together’ en ‘we zijn allemaal slachtoffer van het geweld’. Zowel moslims als christen ervaren dit. Met als gevolg dat er geen polarisatie ontstaat tussen de religies, maar juist samen wordt opgetrokken tegen de gezamenlijke tegenstander: Boko Haram.

Focus minder op de achtergrond, meer op de daad

Als westerse media de aanpak van de Nigeriaanse media zouden volgen bij religieus gedreven geweld, zou er een stuk minder polarisatie in de samenleving optreden. De achtergrond van een dader kan relevant zijn, maar dat iemand geradicaliseerd is, betekent niet dat alle anderen met dezelfde religie er dezelfde ideeën op nahouden. Door juist te focussen op wat er is gebeurt en hoe verschrikkelijk dat is voor iedereen in plaats van ‘wie was het en van welke religie was hij?’, zouden we dichter bij elkaar kunnen komen. Dat lijkt waardevol.

Meer weten over dit onderwerp of andere artikelen op deze site? Stuur me een mail.

Bronnen

Demarest, L., Godefroidt, A. & Langer, A. (2020). Understanding news coverage of religious-based violence: empirical and theoretical insights from media representations of Boko Haram in Nigeria. Journal of Communication, 70(4), 548 – 573.

Galtung J. (1998). High road, low road charting the course for peace journalism. Track Two, 7(4),7–9.

Galtung J.(2006). Peace journalism as an ethical challenge. Global Media Journal: Mediterranean Edition, 1(2), 1–5.

Marc Wessels

Ik heb Communicatie- en Informatiewetenschappen gestudeerd met een specialisatie in bedrijfscommunicatie. Ik verzorgde eerder de marketingcommunicatie van het Taalcentrum-VU en werk tegenwoordig als communicatieadviseur bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. Op deze blog vertaal ik als communicatiespecialist interessante en aansprekende communicatieonderwerpen van de theorie naar de praktijk.