Hoe kan het racisme-onderwerp op de publieke agenda blijven na de protesten?

racisme gelijkheid

Over de hele wereld hebben de afgelopen weken anti-racismeprotesten plaatsgevonden. Duizenden mensen kwamen bijeen om te protesteren tegen racisme in de samenleving. En daar was ook veel begrip voor. Maar sinds een week is de stemming omgeslagen. In de Verenigde Staten en Londen worden standbeelden van hun sokkel getrokken, in Rotterdam zijn beelden en musea beklad. Hierin schuilt het gevaar dat de boodschap van de demonstraties naar de achtergrond verdwijnt en polarisatie alleen maar toeneemt. Hoe kan het racisme-onderwerp op de agenda blijven, zonder dat er meer tegenstellingen in de samenleving ontstaan? En is het neerhalen van beelden de oplossing of maakt het de situatie juist lastiger?

Voor- en tegenstanders

Het maakt niet uit over welk onderwerp je het hebt en hoe duidelijk het ook kan zijn, er zal altijd verdeeldheid zijn. Staat Gretha Thunberg te speechen over de lakse houding van politici ten aanzien van het klimaatprobleem, dan zijn er net zoveel voor- als tegenstanders. En hetzelfde geldt nu voor de racismeprotesten. Vraag je iemand op straat of hij of zij tegen racisme is, dan zal het antwoord ja zijn. Maar vraag je wat hij of zij vindt van de protesten wereldwijd en het neerhalen van beelden, dan zullen de antwoorden een stuk gemengder zijn. Hoe kan dat?

Sympathie voor protesten neemt af

Uit een panelonderzoek van Hart van Nederland onder meer dan 3.000 respondenten blijkt dat slechts 11% van het panel denkt dat de protesten effect hebben op de lange termijn. En meer dan een derde ziet door de protesten de tegenstellingen in de samenleving toenemen. Dat kan niet de bedoeling zijn van de demonstranten. Hier gebeurt eigenlijk hetzelfde als met de boerenprotesten. Eerst is er veel sympathie, maar dat brokkelt snel af. De kans is groot dat dit komt door de manier van protesteren.

In gesprek gaan

Laat één ding duidelijk zijn: racisme is verschrikkelijk en moet uitgebannen worden uit de samenleving. Liever gisteren dan vandaag. De vraag is hoe je dat doel moet bereiken. Wat in ieder geval niet helpt is de coronatijd, waardoor veel mensen kwaad zijn over de protesten. Maar stel dat er geen corona was geweest, is de aanpak dan überhaupt de juiste? De protesten zijn een goede manier om een punt te maken en op te roepen tot verandering. En om in gesprek te gaan. Maar daar wringt de schoen.

Gelijk kennisniveau

Om een thema bespreekbaar te maken, moet er een gelijk kennisniveau zijn. In iedere samenleving bestaat er een knowledge gap, als gevolg van opleiding en sociaal-economische status (Grabe, Lang, Zhou & Bols, 2000). Dat verschil in kennis zul je moeten wegnemen, om daadwerkelijk iets voor elkaar te krijgen. In Nederland leren we bijvoorbeeld op school veel over de Tweede Wereldoorlog, maar ons slavernijverleden komt nauwelijks aan bod. We hebben wel oog voor de helden van de Gouden Eeuw, maar horen niet welke verschrikkelijke dingen zij deden met slaven. Daarom is het voor veel blanke Nederlanders moeilijk voor te stellen hoe racisme mede voortkomt uit die tijd.

Voorbeeld

Een voorbeeld van Lieuwe Jongsma van de Groninger Archieven maakt het duidelijk. Vier je als boeddhist een feestje waarbij hakenkruizen veelvuldig gebruikt worden, dan is de wereld te klein. Nederlanders associëren dit met de Tweede Wereldoorlog en de Nazi’s, voor boeddhisten is de swastika juist een heilig symbool. Oftewel, als boeddhist heb je niet de bedoeling om te kwetsen of om racistisch te zijn, maar het wordt wel zo ervaren. Hetzelfde geldt voor verkleden als zwarte piet. Alleen zijn dan de rollen omgedraaid. Er is geen racistische insteek, maar dit wordt wel zo ervaren door donkere mensen. Waar wij bij een hakenkruis gelijk denken aan de Tweede Wereldoorlog, denken donkere mensen bij zwarte piet gelijk terug aan het slavernijverleden.

Educatie is de sleutel

Het draait dus om educatie. We moeten meer kennis hebben van elkaar en begrijpen waar de pijn of woede vandaan komt. Het omtrekken van beelden is in dat opzicht onverstandig en ondoordacht. Je kunt de geschiedenis niet uitwissen. Een beeld omvertrekken betekent niet dat die persoon niet bestaan heeft. In plaats daarvan moet je het hele verhaal vertellen. Wat heeft deze persoon gedaan? Wat was er goed, wat was er slecht? Alleen dan kunnen we er van leren en voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt.

De aanpak tijdens protesten

Wat daarnaast helpt voor meer begrip voor de demonstranten, is de aanpak in speeches. Akwasi die zwarte piet wel even op z’n gezicht trapt helpt juist niet, maar werkt averechts. In plaats daarvan zijn er een aantal manieren die wel helpen. Geef kleine en praktische voorbeelden. Racisme is een begrip dat moeilijk tastbaar wordt als je de geschiedenis niet volledig kent. Juist door kleine dingen uit het dagelijks leven te vertellen, begrijpen mensen sneller waar je het over hebt. Maak daarbij gebruik van autoriteiten. Bekende, populaire personen die uit eigen ervaring vertellen hoe ze racisme ervaren in de samenleving. En speel in op de sociale norm. Mensen spiegelen hun eigen gedrag aan anderen. Laat voorbeelden zien van initiatieven die al lopen om racisme uit te bannen. Geef aan hoe mensen zich daarbij aan kunnen sluiten.

De start van het gesprek

Nee, racisme is niet opeens morgen uit de samenleving verdwenen. Maar met een verandering in educatie, het leren van de geschiedenis en het benoemen van het probleem op persoonlijk niveau is er een goede start om het gesprek aan te gaan. Niemand is voor racisme, maar om het gesprek echt te voeren is polarisatie het laatste wat je wilt bereiken. En dat gebeurt helaas nu wel met het omtrekken van beelden of de uitspraken zoals die van Akwasi. Laten we vooral het gesprek voeren en samen voor hetzelfde doel gaan: racisme uitbannen.

Meer weten over dit onderwerp of andere artikelen op deze site? Stuur me een mail.

Bronnen

Grabe, M. E., Lang, A., Zhou, S. & Bolls, P. (2000). Cognitive access to negatively arousing news: An experimental investigation of the knowledge gap. Communication Research, 27, 3–26.Grabe, M. E., Bas, O. & Van Driel, I. I. Defecting from the Gutenberg legacy: Employing images to test knowledge gaps. Journal of Communication, 65, 300-319.

Marc Wessels

Ik heb Communicatie- en Informatiewetenschappen gestudeerd met een specialisatie in bedrijfscommunicatie. Ik verzorgde eerder de marketingcommunicatie van het Taalcentrum-VU en werk tegenwoordig als communicatieadviseur bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. Op deze blog vertaal ik als communicatiespecialist interessante en aansprekende communicatieonderwerpen van de theorie naar de praktijk.