Complottheorieën rond corona, hoe dan en wat is het gevaar?

complottheorieën corona

Corona is onder ons en zal ook nog wel even onder ons blijven. Hoe goed we ook ons best doen, pas wanneer er een vaccin is, zullen we naar verwachting het virus er echt onder krijgen. Mits zoveel mogelijk mensen zich laten vaccineren tegen die tijd natuurlijk. En daar zit gelijk een punt van zorg: er zijn steeds meer mensen die in coronacomplotten geloven en zich zeker niet gaan laten vaccineren tegen het virus. Waar komen die complotten vandaan, hoe blijven ze in stand en wat is daar het gevaar van op communicatiegebied?

Corona bestaat niet, het komt door 5G

In dit artikel zoom ik in op een groep mensen die er van overtuigd is dat corona niet bestaat. Het is de uitrol van het 5G-netwerk die ons immuunsysteem aantast, waardoor we ziek worden en dat noemen we corona. Op Facebook, YouTube en andere sociale media bestaan groepen met soms wel tienduizenden leden die ervan overtuigd zijn dat de waarheid anders is dan de overheid en de traditionele media ons vertellen. Wetenschappelijk onderzoek van het RIVM en het kennisplatform EMV wordt standaard in twijfel getrokken en deugt niet, aldus deze groepen.

Op zoek naar verklaringen voor corona

Een complottheorie ontstaat op het moment dat er een plotselinge crisis of ramp zich voltrekt. Het gaat meestal om iets groots dat ongrijpbaar is, waardoor mensen op zoek gaan naar verklaringen. De media dependency theory van Ball-Rokeach en DeFleur (1976) mogen we hierbij niet overslaan. Deze theorie stelt dat de afhankelijkheid van de media voor ieder individu afhangt van drie factoren: de behoefte om jouw eigen omgeving te begrijpen, de behoefte om binnen die omgeving betekenisvol te functioneren en de behoefte om uit de omgeving te ontsnappen, wanneer je daar noodzaak toe voelt. Hoe hoger de behoeften, hoe afhankelijker je van de media bent. In het geval van corona is het zo ontzettend lastig om te begrijpen wat er om ons heen gebeurt, dat je vanzelf op zoek gaat naar verklaringen.

De sociale context

Mensen zijn groepsdieren, waardoor we doorgaans onze ideeën toetsen aan de mensen om ons heen. Rimal, Chung en Dhungana (2015) toonden al aan dat de informatie die tot ons komt nooit terecht komt in een sociaal vacuüm. Juist de omgeving waarin we leven heeft grote invloed op wat we met de informatie doen en hoe we die interpreteren. Hoor jij om je heen dat corona onzin is, dan kan dat invloed hebben op de manier hoe jij berichtgeving over corona interpreteert.

Complottheorieën overal te vinden online

Op het moment dat je op zoek gaat naar een eigen waarheid over corona, hoef je maar te googelen en je komt op tientallen posts en filmpjes uit. Kenmerkend daaraan is dat vrijwel alle beweringen ongefundeerd zijn, maar het sterkt de lezer doorgaans wel in zijn opvatting. En zodra je eenmaal op social media bezig bent met complottheorieën, is het vrijwel onmogelijk om daar nog uit te komen. De Netflix-documentaire The Social Dilemma laat dat mooi zien: je creëert de perfecte wereld om je heen die alleen nog maar bestaat uit gelijkgestemden. De algoritmen van Google, Facebook en YouTube tonen jou content die aansluit bij wat je eerder hebt bekeken. Met als gevolg een bubbel die nauwelijks te doorbreken is.

Medemensen vertrouw je sneller

In een uitgebreid artikel over complotdenkers in de Volkskrant, stelt één van hen alleen nog nieuws te halen bij de medemensen. ‘Die vertrouw ik meer’, aldus de geïnterviewde. Meer dan NPO 1 en 2, SBS of RTL, want dat is fake nieuws. Het is een gegeven dat we naasten meer vertrouwen dan externen (Jansen, Zhang, Sobel & Chowdury, 2009), maar dat is ook direct gevaarlijk. Immers, je omringt jezelf met gelijkgestemden en daarmee raak je steeds verder afgesloten van andere opvattingen. Met als gevolg dat complottheorieën in stand blijven binnen die bubbel.

Het gevaar van complottheorieën op communicatievlak

Het is goed om kritisch te zijn en vragen te stellen bij gebeurtenissen of beleid. Maar het is gevaarlijk om je louter te focussen op een ongefundeerde waarheid. Als je de mainstream media niet gelooft omdat er een gebrek aan bewijs zou zijn, waar is dan het bewijs van de alternatieve waarheid? Die vraag wordt nauwelijks gesteld binnen complotgroepen. De standaardreactie is meestal ‘Het is gewoon zo’ of ‘Het klopt gewoon niet’.

Groter groeiende groep

Als het gaat om corona, is er een steeds grotere groep online die zich uitspreekt tegen vaccinaties. In die bubbels is er geen tegengeluid te horen, waardoor de leden van zo’n groep worden gesterkt in elkaars opvattingen. Gevaarlijker wordt het wanneer deze leden zich mengen in groepen buiten hun bubbel. Steeds vaker worden in online ouderraden van scholen bijvoorbeeld berichten geplaatst over niet-vaccineren tegen corona. Dan kun je erop wachten dat sommige ouders toch gaan nadenken over het huidige beleid.

Erken zorgen, ga het gesprek aan

Het is van groot belang dat de overheid niet de controle kwijtraakt over het coronanieuws en het vaccin dat gaat komen. Een kritisch tegengeluid moet je zeker niet censureren, maar je moet wel aan de slag om te begrijpen waarom deze mensen tot andere ideeën komen. Zorgen erkennen, het gesprek aangaan. Er zal altijd wantrouwen blijven tegen de overheid, maar start de dialoog en voer een inhoudelijke discussie. Schilder complotdenkers zeker niet af als ‘gekkies’. Doorgrond waar de zorgen zitten en acteer daarop. Je wilt immers niet voor de situatie komen te staan dat een groot deel van de samenleving weigert zich te laten vaccineren als dat straks eindelijk kan.

Meer weten over dit onderwerp of andere artikelen op deze site? Stuur me een mail.

Bronnen

Ball-Rokeach, S. J. & DeFleur, M. L. (1976). A dependency model of mass-media effects. Communication Research, 3, 3-21.

Rimal, R. N., Chung, A. H. & Dhungana, N. (2015). Media as educator, media as disruptor: Conceptualizing the role of social context in media effects. Journal of Communication, 65, 863-887.

Marc Wessels

Ik heb Communicatie- en Informatiewetenschappen gestudeerd met een specialisatie in bedrijfscommunicatie. Ik verzorgde eerder de marketingcommunicatie van het Taalcentrum-VU en werk tegenwoordig als communicatieadviseur bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. Op deze blog vertaal ik als communicatiespecialist interessante en aansprekende communicatieonderwerpen van de theorie naar de praktijk.