Hoe houdt de journalistiek maatschappelijke misverstanden in stand?

Misverstanden en journalistiek

In elke maatschappij komen er wel wijdverbreide misverstanden voor. Zaken waarover niet iedereen het eens is en iedereen anders over denkt. Ook al ligt er vanuit de wetenschap vaak duidelijk bewijs voor een bepaalde kant. Hoe kan het dan toch gebeuren dat die misverstanden stand houden in de samenleving? Welke rol spelen journalisten hierin en wat kan er veranderd worden in de journalistiek om misvattingen uit de samenleving te helpen? Ik leg het je uit als communicatiespecialist.

Misverstanden in de journalistiek

De kerntaak van een journalist is het waarheidsgetrouw en objectief berichten over nieuwsfeiten. Daarbij moet een journalist hoor en wederhoor plegen en een onderwerp van beide kanten belichten. In veel situaties gaat dit goed, maar niet in het geval van onderwerpen met wetenschappelijk bewijs. Denk eens aan de volgende onderwerpen: ‘vaccinatie veroorzaakt autisme‘ en ‘alcohol doodt cellen in de hersenen‘. Welke van de twee onderwerpen is waar? De kans is groot dat je bij minimaal één van de twee onderwerpen ‘waar’ hebt gezegd. Wetenschappelijk onderzoek heeft laten zien dat beide stellingen onjuist zijn. De reden waarom je toch ‘waar’ hebt gezegd, is omdat de journalistiek de onderwerpen van beide kanten belicht in de media.

Op zich is dat natuurlijk geen probleem, maar wat er mis gaat is het plaatsen van verschillende standpunten in de juiste context. Het weglaten van een belangrijke vermelding als ‘er is wetenschappelijk bewijs voor dit standpunt’ leidt in een nieuwsbericht tot een scheve balans (Dixon & Clarke, 2013). Deze scheve balans zorgt ervoor dat misvattingen in stand blijven en dat mensen minder vertrouwen hebben in de wetenschap. Dit is jammer omdat hierdoor onjuiste informatie in de samenleving blijft rondzoemen terwijl er wetenschappelijk bewijs voor één van de kanten voor handen is.

Reduceren van misverstanden

Informatie die aangeeft dat een bepaald standpunt wetenschappelijk onjuist is (en in de wetenschap zijn ze het erover eens dat het zo is), helpt bij het reduceren van misverstanden in de samenleving (Dixon, McKeever, Holton, Clarke & Eosco, 2015). Echter, een belangrijke rol daarbij is wel weggelegd voor het geloven in wetenschap. Kort gezegd, wanneer jij gelooft in wetenschap en daar ook interesse voor hebt, ben je eerder geneigd wetenschappelijke standpunten te geloven dan wanneer je weinig tot niets met wetenschap hebt. Het is dus belangrijk om een manier te vinden die misverstanden de wereld uit helpt, zonder dat de mensen die niets met wetenschap hebben het niet accepteren.

Een belangrijk verschil is verder nog het zelf geloven dat iets een misverstand is of accepteren dat de wetenschap het gelooft. Ter verduidelijking: ik kan zelf geloven dat vaccins geen autisme veroorzaken of ik accepteer dat wetenschappers dit geloven (maar denk er zelf anders over). Wanneer je alleen tekstueel aan een nieuwsbericht toevoegt dat wetenschappers er een bepaald standpunt op nahouden, accepteren we wel dat zij dat denken, maar het heeft geen effect op onze persoonlijke standpunten (Dixon en anderen, 2015).

Plaatjes helpen bij reduceren misverstanden

Een veel betere oplossing is het gebruiken van plaatjes. Zoals vaker geldt: beelden zeggen meer dan 1000 woorden. Uit een onderzoek van Dixon en anderen (2015) bleek dat het plaatsen van een afbeelding van wetenschappers in combinatie met het standpunt van wetenschappers leidde tot een reductie van misverstanden. Proefpersonen geloofden dat wetenschappers een bepaald standpunt voor stonden en de combinatie had effect op de persoonlijke standpunten. Daarbij maakt het niet uit of er één of meerdere wetenschappers op de afbeelding stonden.

Wat we hieruit kunnen opmaken is dat het best mogelijk is om misvattingen over onderwerpen met een wetenschappelijke basis uit de samenleving te helpen. Zelfs wanneer journalisten vanwege ethische kwesties beide kanten van een verhaal willen laten zien. Er dient echter wel een omslag gemaakt te worden. In plaats van puur beide kanten van een verhaal te laten horen, moet een journalist ook informatie toevoegen over de wetenschappelijke consensus. De lezer heeft recht op wetenschappelijk bewijs voor een bepaald standpunt, zeker als het gaat om thema’s waarover veel misverstanden bestaan.

Misverstanden verhelpen met beelden en tekst

Het best kan dit gedaan worden met een tekst in combinatie met een afbeelding. Uit het besproken onderzoek blijkt dat dat effect heeft op zowel de persoonlijke standpunten als wat wij geloven dat wetenschappers denken. Juist door het beeldend te maken, komt een boodschap veel beter over en begrijpen we dat de toevoeging weldegelijk van belang is. Het is belangrijk dat de journalistiek hier boodschap aan heeft, immers, hun taak is om zo waarheidsgetrouw mogelijk het publiek te informeren.

Het draait dus niet zozeer om het weglaten van foutieve informatie, maar eerder om het toevoegen van correcte informatie. Het gaat hier weliswaar om geschreven media, maar het bereik van kranten en online nieuws samen is behoorlijk groot. Met het toevoegen van informatie over wetenschappelijke consensus zullen niet alle misverstanden uit de maatschappij verdwijnen, maar er wordt in ieder geval een stap in de goede richting gezet.

Meer weten over dit onderwerp of andere artikelen op deze site? Stuur me een mail.

Bronnen

Dixon, G. N., McKeever, B. W., Holton, A. E., Clarke, C. & Eosco, G. (2015). The power of a picture: overcoming scientific misinformation by communicating weight-of-evidence information with visual exemplars. Journal of Communication, 65, 639-659.

Dixon, G. N. & Clarke, C. (2013). Heightening uncertainty around certain science: media coverage, false balance, and the autism-vaccine controversy. Science Communication, 35, 358-382.

Marc Wessels

Ik ben begonnen met de bachelor Communicatie- en Informatiewetenschappen aan de VU in Amsterdam. Om me meer te verdiepen in bedrijfscommunicatie heb ik de gelijknamige master gevolgd aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Daar heb ik ook mijn vaardigheden op het gebied van online communicatie en crisiscommunicatie ontwikkeld. Ik verzorg nu de marketingcommunicatie van het Taalcentrum-VU en op deze blog vertaal ik als communicatiespecialist interessante en aansprekende communicatieonderwerpen van de theorie naar de praktijk.

3 gedachten over “Hoe houdt de journalistiek maatschappelijke misverstanden in stand?

Reacties zijn gesloten.