Gespreksanalyse, hoe onze communicatie grotendeels vast ligt

Gespreksanalyse

We praten de hele dag met elkaar. Zonder dat we ons ervan bewust zijn gebeurt binnen een gesprek een heleboel wat we kunnen verklaren via gespreksanalyse. We voeren bepaalde communicatiehandelingen uit, beide gesprekspartners hebben een bepaalde rol, er gelden machtsrelaties en ga zo maar door. Het lijkt allemaal zo vanzelfsprekend, maar als je er over na gaat denken verlopen veel gesprekken via een bepaald patroon dat eigenlijk al vast staat. Ik neem in dit artikel een gesprek bij de dokter als voorbeeld om uit te leggen hoe onze communicatie eigenlijk van te voren al vast staat. Hoe precies? Ik leg het je uit als communicatiespecialist aan de hand van gespreksanalyse.

Conversation analysis / gespreksanalyse

“Sociale interactie is het belangrijkste element van ons sociale leven,” aldus Goodwin en Heritage (1990). Via sociale interactie worden namelijk culturen verspreid en ontwikkeld, maken en onderhouden we relaties, worden identiteiten bevestigd en ontwikkelen we sociale structuren van elke aard. Om die sociale interactie te kunnen duiden heeft Harvey Sacks (1992) gespreksanalyse (Conversation Analysis) ontwikkeld. Natuurlijk lijkt het alsof we de hele dag vrolijk met elkaar praten zonder er over na te denken. Misschien is dat ook wel zo, maar als je gesprekken dieper gaat analyseren blijkt dat we vooral werken in vaste patronen.

Gespreksanalyse: Why that now?

De belangrijkste vraag binnen gespreksanalyse is ‘Why that now’, oftewel, waarom die uiting op dat moment? Door keer op keer die vraag te stellen binnen een gesprek is het eenvoudig om patronen te ontdekken. Al snel zul je in elk gesprek bijvoorbeeld een sequentiestructuur zien. Dat wil zeggen, jij en ik zeggen wat, maar we doen dat om de beurt en doorgaans in reactie op elkaar. Dit klinkt redelijk vanzelfsprekend, maar we houden ons er voortdurend aan en volgen daarbij onze rol (soms stel je vragen, soms geef je antwoord of een combinatie van beide). Stel je maar eens voor wat er gebeurt in een gesprek als we de sequentiestructuur doorbreken. Dan praten we allemaal door elkaar en wordt communiceren onmogelijk.

Verschil tussen alledaagse of institutionele gesprekken

Er is een groot verschil tussen alledaagse gesprekken met bijvoorbeeld vrienden of institutionele gesprekken. In het eerste geval liggen de rollen wat minder vast en is er nog ruimte om wat losser te spreken. Bij institutionele gesprekken is dit vaak anders. Met institutionele gesprekken bedoel ik bijvoorbeeld een dokter-patiënt gesprek, een politieverhoor, een rechtszaak, een interview etc. Kortom, situaties waarin de rollen redelijk vast liggen van tevoren en waarin het ongepast is om van die rollen af te wijken. Het zou bijvoorbeeld raar zijn wanneer je bij de dokter komt als patiënt en jij aan de dokter gaat vragen hoe het met hem is qua gezondheid.

Turn taking in gespreksanalyse

Als gepreksanalyse één ding heeft duidelijk gemaakt is het wel dat het nemen van de beurt (turn taking) in institutionele gesprekken nagenoeg vast ligt en dus goed is te voorspellen (Sacks, Schegloff & Jefferson, 1974). Daarbij geven de gesprekspartners duidelijke signalen wanneer de ander de beurt mag overnemen. Op een vraag hoort bijvoorbeeld een antwoord van de ander, maar ook als er een langdurige stilte valt, is dat een signaal naar de ander om de beurt over te nemen. Ook via intonatie aan het einde van de zin kunnen we duidelijk maken hoe het gesprek verder gaat. Op deze manier verloopt de communicatie soepel en begrijpt iedereen bewust of onbewust wat er moet gebeuren.

Dokter-patiënt gesprek als voorbeeld

Goed, ik heb je nu een korte introductie gegeven in gespreksanalyse en ga nu laten zien wat ik zojuist heb besproken aan de hand van een dokter-patiënt gesprek. Elk dokter-patiënt gesprek bestaat uit een aantal vaste onderdelen: opening, probleempresentatie, dataverzameling (via vragen en fysiek onderzoek), diagnose, behandeling en afsluiting. Het is goed om te weten dat de dokter voortdurend de ‘macht’ over het gesprek moet houden, zodat hij zijn werk goed kan uitvoeren. In de opening zijn de rollen nog gelijk en dit is een informeel ‘Hallo’ of ‘Hoi’. Daarna komt de dokter vaak met de vraag ‘Wat kan ik voor je doen?’ of ‘Wat is er precies aan de hand?’ Hier creëert hij ruimte voor de patiënt om het probleem te presenteren.

De patiënt zal hierop antwoorden met bijvoorbeeld ‘Ik heb veel last van m’n maag’, waarna de dokter op een gegeven moment het volgende onderdeel (dataverzameling) start met een vraag als ‘Wat voor een pijn is het precies?’ Tijdens de dataverzameling zal de dokter proberen om de onvolkomenheden uit de probleempresentatie van de patiënt zoveel mogelijk weg te werken. Als de dokter voldoende informatie heeft verzameld stelt hij de diagnose en komt hij met een mogelijke behandeling. Deze onderdelen van het dokter-patiënt gesprek zijn redelijk eenzijdig omdat de patiënt hierbij weinig heeft in te brengen. Bij de afsluiting is er vervolgens wel weer ruimte voor de patiënt om ‘mee te doen’ aan het gesprek.

Implicaties voor de praktijk

Ik heb je in deze blog verteld over gespreksanalyse en hoe de rollen in veel gesprekken al van te voren vast liggen. Het is belangrijk om je aan die rollen te houden. Immers, wanneer je dit niet doet verloopt de communicatie een stuk stroever. De rollen en beurtwisseling zijn nou eenmaal al bepaald. Dit geldt voornamelijk voor formele gesprekken, maar ook bij informele situaties kom je dit tegen. Denk maar eens aan een gesprek met je vader of moeder, opa of oma. Je gaat er toch van uit dat hij of zij meer kennis heeft, waardoor je als kind vaak degene bent die de vragen stelt en zij de antwoorden. Zijn die vaste rollen erg? Nee, helemaal niet. Het maakt onze communicatie juist gemakkelijker, mits je de ‘gemaakte afspraken’ niet schendt.

Meer weten over dit onderwerp of andere artikelen op deze site? Stuur me een mail.

Bronnen

Goodwin, C. & Heritage, J. (1990). Conversation Analysis. Annual Review of Anthropology, 19, 283-307.

Sacks, H. (1992). Lectures on Conversation, Oxford: Basil Blackwell.

Sacks, H., Schegloff, E. A. & Jefferson, G. (1974). A simplest systematics for the organization of turn-taking for conversation. Language, 50, 696-735.

Marc Wessels

Ik ben begonnen met de bachelor Communicatie- en Informatiewetenschappen aan de VU in Amsterdam. Om me meer te verdiepen in bedrijfscommunicatie heb ik de gelijknamige master gevolgd aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Daar heb ik ook mijn vaardigheden op het gebied van online communicatie en crisiscommunicatie ontwikkeld. Ik verzorg nu de marketingcommunicatie van het Taalcentrum-VU en op deze blog vertaal ik als communicatiespecialist interessante en aansprekende communicatieonderwerpen van de theorie naar de praktijk.

2 gedachten over “Gespreksanalyse, hoe onze communicatie grotendeels vast ligt

Reacties zijn gesloten.